Ruhsal durum muayenesi

mezarlıktan geçerken bir gölgeyi hayvan veya insan gibi görmek normal yansımaya

deliryumdaki bir hastanın duvardaki lekeleri korkunç böcekler gibi görmesi anormal yansımaya örnektir

gerçekdışılaşma (derealizasyon) ; çevrenin değişik biçimde algılanmasıdır

dejavu ; belirgin bellek bozukluğu olan veya olmayan bir kişi daha önce hiç görmediği bir yeri sanki görmüş gibi

depersonalizasyon ; bedenini değişmiş gibi farklı algılamasıdır, bedenin tümü ya da bir kısmı büyüyor, küçülüyor, parçalanıyor gibi, aynaya bakınca kendisini tanımıyormuş gibi.

zaman akışını algılama bozukluğu

Yönelim (orientation)
yerin, zamanın ve kişilerin tanınmasıdır, gerçek yönelim bozukluğu organik beyin bozukluklarında en çok deliryumda grl.
Bellek (hafıza) bellek muayenesi

anlık
yakın
uzak bellek

işlem belleği ; öğrenme, us yürütme, kavrama gibi karmaşık bilişsel işlemleri yürütebilmek için gerekli olan bilgiyi geçici bir süre tutma ve kullanabilme yetisi olarak tanımlananbilir, 20 - 30 saniyelik etkin bilişsel durumdur.

sorduğumuz soruların yanıtlarını doğrulama olanağımız olmalıdır (dün ne yediğini bilmediğimiz hastaya ne yediğini sormamalıyız)
Zeka düzeyi basitçe ;

ağır
orta
normal
üst düzey

değerlendirme güçlüğünde özel ölçekler kullan
Soyut düşünme yetisi organik beyin sendromunda ve şizofrenide soyutlama yetisi bozulur
Gerçeği değerlendirme yetisi kişinin kafasında (düşünceleri, duyguları, düşleri) olup bitenlerle dıştaki olgular arasında ayırım yapabilmesidir
Yargılama (muhakeme, judgement) olaylar arasında neden sonuç ilişkisi kurabilme (örn ; çok yaşlı bunaması olan bir kişi malını uygunsuz bağışlayabilir, satabilir

DÜŞÜNME

Bilişsel (cognitive) bir yetidir. Sözcüklerin

Düşüncenin süreci (çağrışım)

normal özellikler ; düzenli ve amaca uygun olması

düşüncede azalma ; duraklama, yavaşlama, anlatım azlığı ve yoksulluğu

düşüncede artma ; hızlanma, düşünce uçuşması (flights of ideas), ayrıntıcılık

sapmalar ; düzensizlik, uygunsuzluk, yinelemeler, yeni sözcük uydurmalar (neolojizm), dağılma, sözcük salatası (word salad), kalıplaşmış yineleyici düşünceler (stereotipi), başkalarının sözcüklerini yankılama (ekolali), uyaklı konuşma (clang çağrışım).

Düşüncenin içeriği

normal özellikler ; bireyin düşüncesinde bulunan konular (işleri, dersleri, aile, ülke sorunları, arkadaşlarla ilgili konular vb)

Aşırılık ve bozukluklar ; kuşkular, saplantılar (obsesyon), acayip düşünceler ve inançlar, mistik, metafizik, bedensel, dinsel ve başka konularda aşırı uğraşlar, sanrılar

sanrı (hezeyan, delusion) ; belli bir çağda ve toplumda gerçeğe uymayan mantıklı düşünce ile değiştirilemeyen inanç demektir. Sanrılar konuların göre şu gruplara ayrılır ;

büyüklük sanrıları ; peygamber, cumhurbaşkanı zannetmek

kötülük görme (perseküsyon) sanrıları ; hakkımda kötü düşünüyorlar, beni izliyorlar, beni zehirleyecekler

alınma (referans) sanrıları ; benim hakkımda konuşuyorlar, radyo televizyonda bana laf atıyorlar

etkilenme sanrıları ; kafamın içine bir elektronik aygıt koydular bana istediklerini yaptırıyorlar, ışınlarla davranışlarıma yön veriyorlar

etkileme sanrıları ; düşünce yolu ile gizli güçlerle başkalarının davranışlarını yönetiyorum

düşünce sokulması ; kafama düşüncelerini sokuyorlar, davranışlarımı yönetiyorlar

düşünce okunması ; düşüncelerimi olduğu gibi okuyorlar veya ben düşünceleri okuyorum

düşünce yayınlanması ; düşüncelerin çevreye bütün dünyaya yayınlanması

erotomanik sanrılar ; herkes bana aşık

küçüklük sanrıları ; ben ben bir işe yaramam, değersizim

nihilistik sanrılar ; ben yokum, ölmüşüm, kalbim, midem erimişim

derpersonalizasyon ; bedenin ve çevrenin acayip biçimlerde değişmesine ilişkin sanrılardır, ellerim ayaklarım büyüyor, değişiyorum

Derealizasyon sanrıları ; çevre başkalaşmış, burası benim kasabam değil, çevremdekiler değişmişler, onları tanıyamıyorum

Bütün bu düşünceler bir sanrı niteliğinde ve gününde olabilir. Yani mantıksal bir tartışma ile sarsılmazlar,değişmezler. Bazen de gelip geçici düşünceler, kuşkular,sorular, yani sanrı taslakları olarak bilinir. Rahatsızlık ilerledikçe bunlar sanrı niteliği kazanabilirler.

Varsanıların, Sanrıların Muayenesi: Varsanılar ve sanrılar çoğu zaman görüşmenin akışı içinde hastanın yakınmalarını dinlerken belli olur. Düşünce ve davranışlarında biraz gariplik, anlaşılmazlık, belirsizlik (müphemlik) ve gizleme çabası bulunan her hastada sanrılara, ilişkin sorular sorulmalıdır. Hastaya "sende peygamberlik düşünceleri var mı" diye bir soru doğrudan sorulmamalıdır. Önce belki kuşkuculuk, alınganlık olup olmadığı sorulabilir. Kuşkuculuğun nasıl, neye bağlı olduğu, izleme düşüncelerinin olup olmadığı sorulur. Hastaya "herhangi bir dönemde düşüncelerinin başkaları tarafından okunuyor, denetleniyor, yönlendiriliyor" gibi olup olmadığı sorularak alınan yanıta göre sorular sürdürülür. Ayrıca sorular hastada görülen klinik belirtilere göre ayarlanarak sanrılar ve varsanılar incelenebilir. Örneğin varsanıların, sanrıların en çok görüldüğü şizofreni hastalığı genellikle genç yaşlarda görüldüğünden bu yaşlarda bu ruhsal belirtilerle gelen gençlerin bu belirtiler doğrultusunda incelenmesi için özel çaba gösterilmesi gerekir.

Varsanılar için "ortalıkta kimsecikler yok iken kulağına sesler gözünün önüne hayaller geldiği oluyor mu" türünden sorulara alınan yanıtlara göre duyuların içeriği hakkında bilgi elde edilmeye çalışılır.

Her hastaya sanrıların olup olmadığı hakkında sorular sormak gerekmeyebilir. Düşüncesinde, gerçeği değerlendirmesinde bir bozukluğun olamayacağı izlenimi veren hastalar sık görülür. Kimi paranoid hastalar ise sanrılarını başarıyla gizleyebilirler. Bunların sanrıları hakkındaki bilgiler genellikle yakınlarından elde edilir.

Hastalığı ve sağaltımı hakkındaki düşünceleri: Hastalığı kabul edip etmediği, nasıl bir hastalık olduğuna ilişkin görüşleri, sağaltımı konusunda düşünceleri, beklentileri hastalara sorulmalı ve düşünce içeriğinin bu yönlerini açıklamaları sağlanmalıdır.

DIŞA VURAN DAVRANIŞ

a)Normal özellikler: canlılık ve enerji düzeyi; görüşme sırasında anlatıma yönelik hareketleri. Genel uğraşları, eylemleri.

b)Azalma: Tembellik, miskinlik, durgunluk, eylemsizlik, donakalım(katatoni), uyuklama, aşırı yatma isteği.

c)Artma: Tedirginlik, yerinde duramama, taşkınlık, saldırganlık.

d)Niteliksel bozukluklar: Zorlantılar(kompulsiyon), tikler, törenleşmiş ritüel devinimler, yüz devinimleri(manierizim), garip yineleyici devinimler, karşısındakinin yüz devinimlerini yineleme(ekomimi), karşısındakinin devinimlerini yineleme(ekopraksi), katalepsi(bedenin telkinle yada başka nedenlerle değişik duruşlar, biçimler alması, balmumu esnekliği, garip duruşlar), duruş bozuklukları, robot yürüyüşü, titreme, yerinde duramama(akatizi), diskinezi, kasılma vb.

ÖZBENLİK KAVRAMI (SELF-CONCEPT)

Hasta kendisini nasıl bir kişi olarak tanımlamakta, tanımlamaktadır. başkalarının kendisini nasıl değerlendirdikleri konusunda düşünceleri. "Ben" kompoziyonu yazdırınız. Bunu yapmakta güçlük çekerse, emelleri, ilgileri, uğraşları, insanlara karşı tutumu, insanların kendisine karşı tutumu, kendisini iyi, kötü, güzel, çirkin vb. gördüğünü örneklerle belirtmesi istenebilir.

İLİŞKİLER

Hastanın gözlem ve muayene döneminde kişilere eşyaya karşı tutumu; bunlarla ilişkilerinin önemli özellikleri tanımlanacak. Sağaltım birimlerindeki hekimler, hemşireler, yardımcılar, hastalar, ziyaretçilerle olan ilişkileri. Kendine ve çevreye ait eşyaya karşı tutumu gözlenmeye çalışılmalıdır. Hasta ayaktan geliyorsa hem kendisinden hem de yakınlarından evdekilerle komşularla arkadaşları, iş yerindekilerle ilişkileri araştırılmalıdır. Hastanın insanlarla ve eşyayla ilişkileri onun kişiliği, yaşam stili ve psikopatolojisi hakkında çok önemli bilgiler sağlar.

AKTARIM (TRANSFERENCE) BELİRTİLERİ

Hastanın çocukluğundaki önemli kişilerle yaşamış olduğu duygu ve davranışlarını hekimle olan ilişkisinde yeniden yaşama eğilimine ilişkin belirtiler.

KLİNİK TANI

Gözlemler, görüşme ve ruhsal duyum muayenesi ve fizik incelemeler tamamlandıktan sonra hastaya bir tanı koymak gerekir. Tanı çözümleyici(analitik) ve birleştirici(sentezleyen) bir yaklaşımla hastayı biyo-psikososyal bir bütün içinde değerlendirme olmalıdır. Tanı, hastanın sokulduğu bir kalıp, üzerine yapıştırılmış bir etiket olmamalıdır. Tanıda esneklik zorunludur, uzun süre izlemi ile gerekirse değiştirilmelidir.

WHO nun geliştirdiği ICD 10 a uygun bir tanı sınıflandırması ve kodlaması önerilmektedir. DSM dizgesinin beş eksenli tanılarına dikkat edilmelidir.

Kaynak ; Ruh Sağlığı ve Bozuklukları , Sayın Prof. Dr. Orhan Öztürk